ĐỘNG MẠCH VIÊM TẮC ( Thromboarteritis – Thromboartérite)


Đông y gọi là ‘Thoát Thư, Huyết Thuyên Bế Tắc Tính Mạch Quản Viêm.
Xuất hiện đầu tiên trong sách ‘Lưu Quyên Tử Quỷ Di Phương’, có nhiều tên gọi khác nhau như Thoát Ung, Thoát Cốt Thư, Thoát Cốt Đinh, Đôn Ung, Chú Tiết Đinh, Khương Lang Chú, Tháp Giả Độc Đẳng, tục danh là Thập Chỉ Linh Lạc.


Nguyên Nhân

+ Do Hàn Thấp Xâm Lấn: Sinh xong hàn hợp với thuỷ hoặc sống lâu ngày ở vùng ẩm thấp, hàn thấp xâm nhập vào làm tổn thương dương khí khiến  cho hàn tà xâm nhập vào các đường kinh, vào trong mạch gây nên hàn ngưng khí trở, gây nên đau, khí trệ huyết ngưng làm cho thịt bị hoại tử thành ra bệnh.
Thiên ‘Cử Thống Luận’ (Tố vấn 39) viết: “Hàn khí vào trong kinh mà ngừng trệ, không thông đi được, hàn khí khách ở ngoài mạch thì huyết ít, hàn khách ở trong mạch thì không thông”.
+ Can Thận Bất Túc: Cơ thể vốn suy yếu, sinh hoạt tình dục không điều độ hoặc lao nhọc quá sức khiến cho Can Thận bị tổn thương, Thận có chức năng tàng tinh là ‘tác cường chi cung’, nơi hội của xương. Can chủ sơ tiết, làm chủ các tông cân, lợi cơ  khớp. Lao nhọc thì làm hại Can Thận, tinh huyết bị suy tổn, gân xương không được nuôi dưỡng. Nếu phòng dục quá độ, uống nhiều thuốc bổ dương làm cho âm tinh bị tổn hại, dâm hoả bốc lên, ảnh hưởng đến tạng phủ, làm tiêu âm dịch, độc tà tụ lại ở các đầu chi, gan bị liễm lại, tuỷ bị khô gây nên bệnh. Sách ‘Dương Khoa Tâm Đắc Tập’ viết: “Chứng thoát thư do phòng dục, lao nhọc quá sức, khí bị kiệt, tinh bị khô gây nên… Đó là  dấu hiệu Thận thuỷ suy yếu không ức chế được hoả vậy”.
+ Do Ăn Uống Không Điều Độ: Ăn quá nhiều chất cao lương mỹ vị, chất cay, nóng, thức ăn nướng khiến cho Tỳ Vị bị tổn thương, sinh ra thấp, hoá thành hoả, hoá thành đờm, tích độc dồn xuống phía dưới, lưu trệ ở gân mạch gây nên bệnh. Thiên ‘Sinh Khí Thông Thiên Luận’ (Tố Vấn  3) viết: “AƯn nhiều thức ăn cao lương dễ sinh ra những mụn to gọi là đinh”.
+ Do Tình Chí Bị Tổn Thương: Tình chí không thoải mái, giận dữ, uất ức làm hại Can, ưu tư làm hại Tỳ, khiến cho ngũ tạng không đều hoà, cơ năng bị rối loạn,  truyền vào kinh lạc, khiến cho khí huyết không điều hoà gây nên bệnh.
+ Do Thể Chất Suy Yếu: Sách ‘Ngoại KHoa Chân Thuyên’ viết: “Sinh ra chứng thoát thư,… bẩm sinh bất túc, hoặc do bệnh lâu ngày cơ thể suy nhược, khí huyết suy tổn, vận hành không có sức, các đầu chi và gân mạch không được nuôi dưỡng, lại bị thêm ngoại cảm xâm nhập gây nên bệnh. thiên ‘Thích  Tiết Chân Tà’ (Linh KHu 75) viết: “Hư tà trúng vào con người… truyền vào trong mạch thì huyết sẽ bị bế không thông”.

Chẩn Đoán

. Bệnh thường gặp ở nam giới, nữ giới ít gặp (tỉ lệ 7,5/1), tuổi khoảng 25 ~ 45.
. Ngón chân đau, đêm đau nhiều hơn, ngồi bị nhiều hơn, đêm không ngủ được.
. Đi lại thì bắp chân đau hoặc bị co rút lại, nghỉ ngơi thì lại đỡ, làm nặng thì tái phát.
. Chân sợ lạnh.
. Da vùng bệnh bị khô, móng chân phình to, biến dạng, gân cơ  teo
. Thời kỳ hoại tử thì ngón chân lở loét, có thể bị rụng khớp.

Triệu Chứng

Thường xẩy ra ở tứ chi, nhất là hai chi dưới. Lúc đầu chỉ lạnh, dần dần đau dữ dội, lâu ngày phát sinh hoại tử và rụng các đốt ngón tay, chân.
Trên lâm sàng thường gặp:

a- Hàn  Thấp Xâm Nhập: Sắc mặt xanh, người mệt mỏi, thích ấm, sợ lạnh, đầu chi tê lạnh đau, da trắng xanh, thường bị chuột rút, đi thì đau, nghỉ lại đỡ, nước tiểu trong, dài, tiêu lỏng, chất lưỡi nhạt, mạch Trầm, Trì vô lực.
Điều trị: Ôn kinh, tán hàn, thông ứ hoạt huyết. Dùng bài Hoà Dương Thang gia giảm: Ma hoàng, Bào khương, Giáp châu, Địa long đều 6g, Thục địa, Nhẫn đông đằng đều 45g, Đan sâm, Hoạt huyết đằng, Kê huyết đằng đều 15g, Hoàng kỳ, Đảng sâm, Ngưu tất, Cam thảo đều 10g.

+ Khí Trệ Ứ Huyết: Tay chân đau nhức liên miên, đêm càng nặng, mầu da ở chi xanh nhạt, đầu chi khô, chất lưỡi đỏ hoặc có điểm tím ứ huyết. Mạch Trầm Nhược, Trầm Tế.
Điều trị: Hoạt huyết hoá ứ, lý khí chỉ thống. Dùng bài Đào Nhân Tứ Vật Thang gia giảm: Đương quy 30g, Thục địa, Xích thược, Bạch thược, Ngưu tất, Thanh bì đều 10g, Đan sâm, Nhũ hương (chế), Một dược (chế), Diên hồ sách, Bồ công anh, Kim nhân hoa đều 12g, Kế huyết đằng, Ngũ gia bì đều 15g.

+ Thấp Nhiệt Uẩn Độc: Thích lạnh ghét nóng, đùi đau cứng, sưng đau, chân nặng không có sức, ngón chân lở loét chảy nước, hoại tử, kèm sắc mặt mầu trắng như tro hoặc vàng úa, ngực đầy, khát không muốn ăn uống, tiểu ít, nước tiểu đỏ, lưỡi đỏ sậm, rêu lưỡi bệu hoặc vàng bệu, mạch Hoạt Sác hoặc Tế Sác.
Điều trị: Thanh nhiệt hoá thấp  hoạt huyết thông lạc. Dùng Nhân Trần Xích Tiểu Đậu Thang gia giảm: Nhân trần, Nhẫn đông đằng, Xích tiểu đậu, Ý dĩ nhân đều 15 ~ 30g, Phục linh bì, Ngưu tất, Mộc qua, Đan sâm đều 12g, Ty qua lạc, Phòng kỷ, Liên kiều, Địa đinh đều 10g, Sa nhân (cho vào sau) 8g.

+ Nhiệt Độc Xấm Lấn Da: Vùng bệnh sưng, đỏ, nóng, đau, chảy nhiều mủ, có khi hôi thối, có thể có sốt cao, phiền táo, khát muốn uống, táo bón, nước tiểu vàng, ăn ít, tinh thần mê muội, chân duỗi lan đến mông, đau chịu không được, lưỡi tía hoặc đỏ, rêu lưỡi vàng bệu hoặc gốc lưỡi vàng hoặc đen xám tro hoặc giữa lưỡi xanh, mạch Hồng, Huyền, Sác.
Điều trị: Thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết, dưỡng âm. Dùng bài Tứ Diệu Dũng An Thang gia vị: Huyền sâm, Cam thảo, Xích tiểu đậu, Địa đinh, Bồ công anh đều 15g, Ngân hoa, Xà thiệt thảo, Đan sâm đều 30g, Hoàng cầm, Tiêu sơn chi, Liên kiều, Đơn bì 10g.

+ Khí Huyết Đều Hư : Vết thương lở loét lâu ngày không khỏi, chảy mủ, nước, chân răng mầu xám tro, đau nhức, da khô, cơ nhục gầy teo, chân tay không có sức, tinh thần mỏi mệt, diện mạo tiều tuỵ, tim hồi hộp, mất ngủ, rêu lưỡi đỏ nhạt, rêu lưỡi trắng nhạt, mạch Trầm Tế vô lực.
Điều trị : Bổ ích khí huyết, điều hoà vinh vệ. Dùng bài Bát Trân Thang gia giảm : Đương quy, Thược dược, Xuyên khung, Đảng sâm, Cam thảo đều 10g, Thục địa, Đan sâm, Hoàng kỳ đều 15g, Bối mẫu, Địa đinh, Bồ công anh đều 12g, Xích tiểu đậu 30g.


         Ngoại Khoa

Thuốc rửa : Sinh khương 120g, Cam thảo 60g. Sắc lấy nước ngâm ngày 2 lần, mỗi lần 15 ~ 30 phút.
  
Một Số Bài Thuốc Tham Khảo

+ Tiêu Viêm Thông Mạch Thang  (Trung Quốc Đương Đại Trung Y Danh Nhân Chí): Kim ngân 30 ~ 45g (hoặc Nhân đông đằng 45 ~ 60g), Nguyên sâm, Đương quy đều 20 ~ 25g, Xích thược 15g, Đào nhân 12g, Hồng hoa 12g, Ngưu tất 15g, Phòng kỷ 9 ~ 12g, Lạc thạch đằng (hoặc Hải phong đằng) 15 ~ 18g, Uy linh tiên, Cam thảo đều 12g. Sắc uống ngày 1-2 thang, 3 – 4 lần/ngày.
TD: Thanh nhiệt, giải độc hoạt huyết thông mạch. Trị động mạch viêm tắc.
+ Hoạt Lạc Thông Mạch Thang  (Trung Quốc Đương Đại Trung Y Danh Nhân Chí): Hoàng kỳ, Đương quy, Nguyên sâm, Ngân hoa, Tử hoa địa đinh đều 15 ~ 25g, Nhũ hương (chế), Một dược (chế), Hồng hoa đều 10g, Nguyên hồ, Sinh địa đều 10 ~ 15g, Bồ công anh, Thổ phục linh đều 15 ~ 30g, Cam thảo 9 ~ 30g. Sắc uống.
TD: Bổ khí dục âm, giải độc hoạt lạc. Trị động mạch viêm tắc.
+ Khu Dâm Bảo Thoát Thang (Thiên Gia Diệu Phương, q Hạ): Dĩ nhân mễ 30g, Phục linh 60g, Quế tâm 3g, Bạch truật 30g, Xa tiền tử 15g. Sắc uống.
TD: Kiện Tỳ lợi thấp, sinh cơ bại độc. Trị động mạch viêm tắc.
Đã trị 19 ca, đều đạt kết quả tốt.
+ Thanh Doanh Thác Mạch Thang (Thiên Gia Diệu Phương, q Hạ): Đương quy, Trạch lan, Ngân hoa, Hoàng kỳ (sống) đều 50g, Huyền sâm, Sinh địa, Câu đằng, Kê huyết đằng đều 25g,Mễ xác, Cam thảo (sống) đều 20g, Dĩ nhân mễ 30g, Thuỷ điệt 15g, Thiềm tô 0,03g. Sắc uống.
TD: Thanh nhiệt giải độc, khứ thấp thông mạch. Trị động mạch viêm tắc.
Đã trị 289 ca (kể cả đã bị lở loét. Khỏi hẳn 71%, có kết quả 95,6%.
+ Bảo Thoát Thang (Tân Trung Y 1984 : 5): Ý dĩ nhân, Bạch truật, Thổ phục linh đều 30g, Phục linh 60g, Xa tiền tử 15g, Quế tâm 3g. Sắc uống.
TD: Thấm thấp, tiêu thủng, bại độc. Trị thoát thư.
Đã trị 15 ca, uống từ 60 ~ 100 thang đều khỏi hẳn, không có ca nào tái phát.
+ Giải Độc Hoạt Huyết Thang II (Trung Quốc Y Dược Học Báo  1987 (3): Kim ngân hoa 30g, Huyền sâm, Đan sâm đều 20g, Hống hoa, Bồ công anh, Tử địa đinh đều 10g, Nhũ hương (chế), Một dược (chế) đều 7,5g, Cam thảo (sống) 5g. Sắc uống.
TD: Thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết hoá ứ. Trị động mạch viêm tắc.
Đã trị 52 ca, khỏi hẳn 48, có chuyển biến 3, không kết quả 1. Tổng kết đạt 98,1%. Trung bình uống 2,5 tháng.
+ Công Lao Hoàn (Hồ Nam Trung Y Tạp Chí 1986 (2): Thập đại công lao, Kim mao cẩu tích, Uy linh tiên, Mộc qua, Bạch thược, Sinh địa, Ô tiêu xà, Chí hạc thảo, Hoàng kỳ, Thân cân thảo đều 60g, Huyết kiệt, Quế chi, Hải đồng bì, Mẫu đơn bì, Ngưu tất, Phòng kỷ, Đương quy, Phụ phiến, Binh lang, Hồng hoa, Bạch hoa xà, Phòng phong, Nhũ hương, Một dược, Bồ công anh đều 30g. Tán nhuyễn, trộn đều, hoà với Mật ong làm thành hoàn, nặng 10g. bệnh nhẹ mỗi lần uống 1 hoàn, bệnh nặng cứ 8 giờ uống 1 viên. Uống liên tục 20 ~ 60 ngày.
TD: Khứ phong trừ thấp, hoạt huyết hoá ứ, ôn kinh thông lạc. Trị động mạch viêm tắc.
Đã trị 11 ca, khỏi 9,  không khỏi 1, bỏ dở 1.
CHÂM CỨU

+ Chọn Huyệt Theo Biện Chứng
. Hàn Thấp : Dương lăng tuyền, Tam âm giao, Túc tam lý, Hạ cự hư, Thượng cự hư, Thái uyên.
. Huyết Ứ : Liệt khuyết, Xích trạch, Cách du, Thượng cự hư, Hạ cự hư.
. Nhiệt Độc : Thái khê, Phục lưu, Liệt khuyết, Xích trạch, Ngư tế, Âm lăng tuyền.
. Khí Huyết Đều Hư : Liệt khuyết, Xích trạch, Âm lăng tuyền, Túc tam lý, Thượng cự hư, Ngư tế.
. Thận Hư : Chiên trung, Cách du, Tam âm giao, Xích trạch, Thái khê.
Thực chứng châm tả, Hư chứng châm bổ. Châm đắc khí, lưu kim 30 phút, ngày một lần.

+ Chọn Huyệt Theo Thời Kỳ
. Thời kỳ đầu : Nội quan, Thái uyên, Túc tam lý, Dương lăng tuyền, Tam âm giao, Thái khê. Châm bổ + cứu.
. Giai đoạn giữa : Thần môn (châm dưới hướng lên). Châm tả. Phối hợp dùng kim tam lăng châm ra máu.
. Giai đoạn cuối : Xung dương, Thái khê. Cứu luôn những chỗ lở loét.
Hai ngày trị một lần.

+ Chọn Huyệt Gần Vùng Bệnh 
. Chi dưới chọn Hoàn khiêu, Tam âm giao xuyên Tuyệt Cốt, Túc tam lý, Dương lăng tuyền xuyên Âm lăng tuyền, Giải khê.
. Chi trên chọn Khúc trì, Ngoại quan, Hợp cốc, Trung chữ.
Châm bình bổ bình tả. Lưu kim 30 phút, ngày một lần.

+ Chọn Huyệt Theo Chứng
. Chi dưới : chọn Hoàn khiêu, Tam âm giao, Túc tam lý, Dương lăng tuyền, Khí hải, Mạch căn, Âm bào. Biến chứng đến ngón chân cái thêm Âm lăng tuyền, Địa cơ. Lan đến ngón chân thứ 2 và 3 thêm Túc tam lý, Phong long. Lan đến ngón chân thứ 4 thêm Âm lăng tuyền, Huyền chung. Lan đến ngón chân thứ 5 thêm Thừa sơn, Côn lôn. Lan đến gót chân thêm Thái khê.
. Chi trên : chủ yếu dùng Khúc trì, Âm khích. Phối hợp : bệnh ở ngón cái và ngón trỏ thêm Thủ tam lý. Bệnh ở ngón giữa thêm Nội quan. Bệnh ở ngón thứ 4 thêm Ngoại quan. Bệnh ở ngón út thêm Thông lý. Bệnh ở mặt trước cánh tay và lòng bàn tay thêm Đại lăng.
Châm bình bổ bình tả, lưu kim 30 phút, ngày châm một lần (Bì Phu Bệnh Trung Y Chẩn Liệu Học).

CỨU PHÁP

Bệnh ở khớp mắt cá : cứu quanh vùng bệnh. Thêm Thái khê, Trung phong, Thương khâu, Khâu khư, Côn lôn, Quang minh, Chiếu hải, Thân mạch. Hoặc dùng Huyết hải, Thận du, Uỷ trung, Thừa cân. Cứu ngải, ngày cứu 2 ~ 4 lần (Bì Phu Bệnh Trung Y Chẩn Liệu Học).

NHĨ CHÂM

            + Nội tiết tố, Bì chất hạ, vùng phản ứng tay, chân. Lưu kim 20 ~ 30 phút, cách ngày châm một lần (Bì Phu Bệnh Trung Y Chẩn Liệu Học).

ĐẦU CHÂM

Khu Cảm Ứng, Khu Co Bóp Mạch Máu. Châm phía đối diện với bên bệnh. Ngày châm một lần, lưu kim 30 ~ 60 phút (Bì Phu Bệnh Trung Y Chẩn Liệu Học).

THÍCH HUYẾT PHÁP

Châm ra máu huyệt Xung dương, Thái xung, Túc tam lý hoặc châm ra máu phía dưới những tĩnh mạch. 3 ngày làm một lần (Bì Phu Bệnh Trung Y Chẩn Liệu Học).

 (Y HỌC THỰC HÀNH - LY HOÀNG DUY TÂN)